Θεραπεία Εσωτερικών Οικογενειακών Συστημάτων (IFS) Θεωρητικό Μοντέλο

To μοντέλο Internal Family Systems θεμελιώθηκε από τον Dr. Richard Schwartz τη δεκαετία του 1980 και τα τελευταία 20 χρόνια έχει εξελιχθεί σε ένα πλήρες μοντέλο ψυχοθεραπείας.

Το μοντέλο γεφυρώνει δυο προ-υπάρχουσες ιδεολογικές δομές/ παραδείγματα: τη συστημική σκέψη και την πολλαπλότητα του νου. Η σύνθεση αυτή θεωρητικά δανείζεται έννοιες και μεθόδους της δομικής, στρατηγικής, αφηγηματικής και διαγενεακής σχολής της οικογενειακής/ συστημικής προσέγγισης και τις εφαρμόζει στον εσωτερικό μας κόσμο που 'κατοικείται' από διάφορες εσωτερικές 'οντότητες' ή αλλιώς κομμάτια του εαυτού.

Οι 'Διαχειριστές' είναι τα κομμάτια μας που χειρίζονται την καθημερινότητά μας και τη εικόνα μας προς τα έξω. Με λίγα λόγια είναι αυτά που 'διευθύνουν' την προσωπικότητα και προσπαθούν να ελέγχουν τον εσωτερικό και εξωτερικό κόσμο. Είναι κομμάτια που προσπαθούν για την τελειότητα, που χρησιμοποιούν τη λογική και την ανάλυση για να μας βοηθούν να εξηγούμε/ να επιχειρηματολογούμε/ να ερμηνεύουμε, που μας κριτικάρουν για να γινόμαστε καλύτεροι ή για να συμπεριφερόμαστε με κοινωνικά αποδεκτό τρόπο, που φέρνουν επαγγελματικές επιτυχίες μέσα από την αυταπάρνηση, τη φιλοδοξία και την υπερβολική προσπάθεια, που αναλαμβάνουν ρόλους φροντίδας προς τους άλλους, που στόχο έχουν να ευχαριστούν τους άλλους περιορίζοντας τα 'όχι' και τα όρια, που σκέφτονται απαισιόδοξα και που προετοιμάζονται πάντα για το χειρότερο σενάριο, που ωραιοποιούν τα δύσκολα για να μην μπαίνουμε σε στεναχώριες κλπ.

Οι 'Διαχειριστές' μέσα από το ρόλο τους στην ουσία λειτουργούν 'προληπτικά'. Στόχος των 'Διευθυντών' είναι να δημιουργήσουν τις συνθήκες έτσι ώστε να μην έρθουν ποτέ ξανά στην επιφάνεια και στη συνείδηση επώδυνα βιωμένα συναισθήματα και καταστάσεις από το παρελθόν (π.χ. απόρριψής, εγκατάλειψης, απομόνωσης, μοναξιάς, αναξιότητας, απώλειας ελέγχου κλπ.). Οι 'Διαχειριστές' είναι κομμάτια του εαυτού που εργάζονται πολύ σκληρά, συχνά εξαντλούνται από την προσπάθεια και μπορεί τελικά να μην τα καταφέρνουν τόσο καλά, με αποτέλεσμα τα επώδυνα συναισθήματα που κουβαλούν τα πληγωμένα/ ευάλωτα κομμάτια να πλημμυρίζουν συχνά το σύστημα και να διεγείρουν τα κομμάτια της δεύτερης κατηγορίας (τους 'Πυροσβέστες'). Επειδή οι στρατηγικές αυτές είναι συνήθως μαθημένες από πολύ μικρή ηλικία έχουν μέσα τους και μια εγγενή 'ανωριμότητα' και κατά συνέπεια συχνά είναι δύσκολο ή κάποιες φορές αδύνατο να ανταπεξέλθουν στις προκλήσεις της ζωής που μπορεί συνεχώς να διεγείρουν τα συναισθήματα που αυτά τα κομμάτια προσπαθούν διακαώς να αποτρέψουν. Η 'κατάρρευση' ή η δυσλειτουργία/ εξάντληση αυτού του προστατευτικού συστήματος είναι και ένας από τους λόγους που φέρνουν ένα άτομο στη θεραπεία (π.χ. κρίσεις πανικού, 'κατάθλιψη').

Επιπρόσθετα, σε ό,τι αφορά την αναζήτηση θεραπείας, είναι σύνηθες ένα τέτοιο κομμάτι να παίρνει την απόφαση να 'φέρει' ένα άτομο στη θεραπεία (ενώ μπορεί να υπάρχουν άλλα που αντιστέκονται και διαφωνούν). Π.χ. Ένα κομμάτι που λειτουργεί πολύ λογικά, αυστηρά και έχει ανάγκη τον έλεγχο, μπορεί να πιέζει για 'βελτίωση' και ψυχοθεραπεία όταν το άτομο 'ξαφνικά' έχει κρίσεις πανικού στη δουλειά υπό το φόβο ότι μπορεί να εκτεθεί, να ντροπιαστεί και τελικά να κινδυνέψει η φήμη ή και η ίδια η δουλειά του. Και επίσης είναι σύνηθες ένα τέτοιο κομμάτι να 'κάνει' την ίδια τη θεραπεία (π.χ. ένα λογικό/ αναλυτικό κομμάτι που μαθαίνει να 'αναβαθμίζει' το ρόλο του μέσα από τις νέες οπτικές και τις συνδέσεις που έρχονται με τη θεραπεία) και άλλα κομμάτια του εαυτού να μη συμμετέχουν ή να μην ωφελούνται από τη θεραπεία γιατί δεν βγαίνουν στην επιφάνεια για να εκφραστούν. Και σε ότι αφορά τους θεραπευτές, είναι επίσης σύνηθες να κάνουμε θεραπεία μέσα από τέτοια κομμάτια (π.χ. 'έξυπνα/ διαβασμένα' που έχουν ανάγκη να βρίσκουν και να δίνουν απαντήσεις, κομμάτια μας που έχουν ανάγκη τον έλεγχο, κομμάτια μας που έχουν από μικρή ηλικία αναλάβει ρόλους φροντίδας προς τους γύρω μας).

Τέλος, μιας και το IFS είναι ένα μοντέλο που ταιριάζει πολύ στη θεραπεία τραύματος λόγω του ότι αγκαλιάζει (και γιορτάζει) την έννοια της πολλαπλότητας, η συζήτηση για τη λειτουργία των 'διευθυντών' είναι πολύ κοντινή στον όρο 'φαινομενικά υγιές/ κανονικό μέρος της προσωπικότητας' ('Apparently Normal Part of the personality' ή ANP) που χρησιμοποιεί η θεωρία της 'Δομικής Διάσχισης' (Structural Dissociation) (Van der Hart et.al., 2006) και που αξιοποιείται στη θεραπεία τραύματος από επιφανείς φιγούρες όπως η Janina Fisher (Fisher, 2017). Μια σημαντική διαφορά του μοντέλου της θεραπείας Εσωτερικών Οικογενειακών Συστημάτων με το μοντέλο της 'Δομικής Διάσχισης', είναι πως δεν παθολογικοποιεί το άτομο και πως αποφεύγονται οι παθολογικές ορολογίες όπως η έννοια της 'διάσχισης'. Αυτό επίσης συμβαίνει αντίστοιχα και με το διαλογικό μοντέλο (dialogical self theory) που αναπτύχθηκε από τον Hermans τη δεκαετία του 1990 και που έχει αρκετά κοινά με το IFS.

• check_circle Τελειομανία & φιλοδοξία
• check_circle Λογική & ανάλυση
• check_circle Αυτοκριτική
• check_circle Ενασχόληση με τη φροντίδα των άλλων
• check_circle Απαισιοδοξία & ωραιοποίηση

Αυτά είναι τα κομμάτια μας που στο παρελθόν έχουν τραυματιστεί, έχουν πληγωθεί, έχουν φοβηθεί ή έχουν ντροπιαστεί και που κουβαλούν επώδυνα συναισθήματα, πεποιθήσεις, αναμνήσεις και αισθήσεις από αυτές τις εμπειρίες. Επειδή αυτές οι εμπειρίες και τα συναισθήματα 'απειλούν' την εσωτερική συγκρότηση, την αρμονία των εξωτερικών σχέσεων, και τη λειτουργικότητα στην καθημερινότητα, το σύστημά μας 'κρύβει' και 'εξορίζει' αυτά τα κομμάτια για να τα προστατεύσει και για να προστατευτεί από την υπερχείλιση των όσων αυτά τα κομμάτια κουβαλούν. Για το σκοπό αυτό χτίζεται το προστατευτικό σύστημα που έχουμε αναφέρει παραπάνω ('Διαχειριστές' & 'πυροσβέστες'). Πρόκειται συνήθως για παιδικά κομμάτια, αν και συχνά υπάρχουν κομμάτια μας που 'εξορίζονται' και σε μεγαλύτερες ηλικίες ανάλογα με τα βιώματά μας. Μερικά από τα πιο συχνά βάρη που κουβαλούν αυτά μας τα κομμάτια, είναι: ενοχή, ντροπή, μοναξιά, φόβο, θυμό, αίσθηση αβοήθητου, πένθος, κενό, έλλειψη αξίας.

Τα 'εξόριστα΄ κομμάτια διαφέρουν από τα προστατευτικά κομμάτια στο ότι δεν επιτελούν κάποιο συγκεκριμένο προστατευτικό ρόλο μέσα στο σύστημα, αλλά είναι αυτά που έχουν επιβαρυνθεί με το να κουβαλούν τις πιο βαθιές μας πληγές. Ενώ τα προστατευτικά μας κομμάτια έχουν σημαία το να 'μην πληγωθούμε ποτέ ξανά', τα εξόριστα κομμάτια μας μάχονται για να ακουστούν και για να μην ξεχαστούν στην εξορία. Είναι πλευρές μας που μπορεί να γίνουν επίσης ακραίες σε μια αγωνιώδη προσπάθεια να ακουστεί η ιστορία τους και όταν αυτά τα κομμάτια έρχονται στην επιφάνεια ως αποτέλεσμα της ευθραυστότητας του προστατευτικού συστήματος ή της κατάρρευσης αυτού από εμπειρίες δύσκολες στη διαχείριση (π.χ. ένας χωρισμός, μια απόλυση, ένας θάνατος, μια νέα τραυματική εμπειρία ή ακόμη και πιο 'μικρές' δύσκολες καθημερινές εμπειρίες) τότε το άτομο μπορεί να βρεθεί πλημμυρισμένο από συναισθήματα θλίψης, φόβου, τρόμου, ευαλωτότητας, ντροπής κ.α. και κατά συνέπεια να διαταραχθεί πολύ η καθημερινότητά του. Σε αυτό το σημείο πολλοί άνθρωποι αναζητούν θεραπεία ή και φαρμακευτική αγωγή.

Κεντρικός στόχος της θεραπείας IFS, όπως και πολλών μοντέλων ψυχοθεραπείας που εστιάζουν στις συνδέσεις παρελθόντος-παρόντος, αλλά και στη θεραπεία τραύματος, είναι η αναζήτηση, η ανάσυρση, η γνωριμία με αυτά τα κομμάτια του εαυτού/ ιστορίες/ βιώματα, η δημιουργία μιας συγκροτημένης αφήγησης για την ιστορία του ατόμου (κομματιού) και η ενσωμάτωσή της μέσα στη συνολική ιστορία του ατόμου/ συστήματος και η προσφορά βοήθειας / θεραπείας σε αυτά τα κομμάτια του εαυτού/ στον εαυτό ως σύνολο. Σε ότι αφορά το τελευταίο, η απελευθέρωση του βάρους που κουβαλάει κάθε εξόριστο κομμάτι είναι κεντρικός άξονας της IFS θεραπείας και το μοντέλο για το σκοπό αυτό, έχει ένα ειδικά διαμορφωμένο πρωτόκολλο/ τελετουργικό που είναι ιδιαίτερα συγκινητικό και απελευθερωτικό και πολύ διαφορετικό από τις 'μεθόδους' που χρησιμοποιούν άλλες ψυχοθεραπείες.

Το IFS διαφέρει από αρκετά μοντέλα ψυχοθεραπείας στο ότι δε βλέπει τις τραυματικές εμπειρίες και τις αναμνήσεις ως απομονωμένα 'περιστατικά' στη ζωή ενός ατόμου που θα πρέπει να ενταχθούν στην κυρίαρχη αφήγηση για την ιστορία μας ή να γίνουν συνειδητά εκεί που βρίσκονται σε ασύνειδη ή λανθάνουσα μορφή, αλλά στο ότι βλέπει ολόκληρα κομμάτια του εαυτού ή 'υπο-προσωπικότητες' που φέρουν αναμνήσεις, συναισθήματα, πεποιθήσεις/ πιστεύω, πρότυπα συμπεριφοράς, κλπ, όπως θα έκανε ένας 'ολόκληρος' άνθρωπος. Ένα κομμάτι του εαυτού μας είναι πολλά περισσότερα από μια 'φωνή' ή από μια ανάμνηση ή από μια συλλογή περιστατικών. Σύμφωνα με τον Anderson (2020) τα κομμάτια μας ζουν στο νου, αλλά αξιοποιούν νευρωνικά κυκλώματα στον εγκέφαλο για την έκφραση τους.

Μια ακόμη διαφορά του IFS από άλλα μοντέλα ψυχοθεραπείας είναι ότι αφιερώνει αρκετό χρόνο στο προστατευτικό σύστημα που έχει χτιστεί γύρω από τα ευάλωτα κομμάτια, τιμώντας τα και αναζητώντας 'έγκριση' για την πρόσβαση στα 'εξόριστα' κομμάτια. Η έννοια της 'αντίστασης' στη θεραπεία IFS παίρνει πολύ διαφορετική μορφή συγκριτικά με τις ψυχοδυναμικές προσεγγίσεις στην ψυχοθεραπεία. Αντί για 'πρόβλημα' προς 'επίλυση', η 'αντίσταση' αποτελεί την απόλυτη έκφραση προστασίας και 'αγάπης' προς τον εαυτό από κομμάτια του εαυτού που έχουν θυσιαστεί για την προστασία του συστήματος. Δεν παρακάμπτουμε ποτέ το προστατευτικό σύστημα, αντίθετα το γνωρίζουμε, το κατανοούμε, ζητούμε την έγκρισή του και τη συνεργασία του για να πορευτούμε προς τα πιο ευάλωτα σημεία του συστήματος και να φέρουμε θεραπεία και αλλαγή σε όλα τα μέρη του συστήματος. Όσο θεραπεύουμε τα ευάλωτα κομμάτια, τόσο πιο ευέλικτο γίνεται το προστατευτικό σύστημα, καθώς δε χρειάζεται πια να λειτουργεί αυστηρά και άκαμπτα και έτσι σταδιακά αποκαθίσταται η ισορροπία και η αρμονία στο σύστημά μας. Επίσης όσο τα ευάλωτα κομμάτια μας 'θεραπεύονται' και απελευθερώνουν τα βάρη που κουβαλούν από το παρελθόν, ανοίγεται χώρος για να βιώσουμε και να καλωσορίσουμε στη σημερινή ζωή νέες θετικές ιδιότητες ή παλαιές ιδιότητες και χαρακτηριστικά της παιδικότητας που 'ξεχάστηκαν', θυσιάστηκαν και 'θάφτηκαν' κάτω από το τραύμα, όπως η δημιουργικότητα, το παιχνίδι, η χαρά, ο ενθουσιασμός, ο αυθορμητισμός, κ.α.